Thee in Zuid-Afrika: Het Verhaal van Rooibos en Honeybush

Zuid-Afrika

Rooibos groeit maar op één plek ter wereld: een smalle strook struikland in de Kaapstreek van Zuid-Afrika. Het roodbruine kruid geldt wereldwijd als één van de meest bekende cafeïnevrije theeën. Maar het verhaal van Zuid-Afrikaanse thee gaat verder dan dat ene icoon. Naast rooibos kent het land ook honeybush, een minder bekende maar minstens zo bijzondere kruidenthee.

Rooibos

Rooibos (Aspalathus linearis) is een kruidenaftreksel van de blaadjes en steeltjes van een struik die uitsluitend groeit in het fynbos, een uniek struiklandschap in de Kaapstreek. Het staat bekend om zijn hoge plantendiversiteit en soorten die nergens anders op aarde voorkomen. De plant groeit in een specifiek klimaatgebied: de Cederberg en omliggende streken in West-Kaap en Noord-Kaap, met hete droge zomers en koude natte winters.

De naam komt uit het Afrikaans en betekent "rode bos", verwijzend naar de kenmerkende roodbruine kleur die ontstaat tijdens de oxidatie, het proces waarbij de blaadjes in contact komen met zuurstof en hierdoor van kleur en smaak veranderen.

Rooibos is van nature cafeïnevrij en bevat weinig tannines. Meer over cafeïne en verwante stoffen in thee lees je in De subtiele kracht van cafeïne in theeblaadjes.

Naast de klassieke rode versie bestaat sinds 1995 ook groene rooibos. Deze variant oxideert niet, heeft een mildere, meer grasachtige smaak en een hoger gehalte aan antioxidanten.

Een omstreden geschiedenis

Volgens de legende gebruikten de Khoisan, de oudste inwoners van zuidelijk Afrika, eeuwenlang rooibos als drank en geneesmiddel. De realiteit is genuanceerder. De eerste documentatie over thee uit Aspalathus-planten dateert uit 1772, toen de Zweedse botanicus Carl Peter Thunberg tijdens zijn reizen door de Kaap de plaatselijke kruidenthee beschreef. De huidige commerciële traditie is echter veel jonger.

In 1904 begon Benjamin Ginsberg, een Russisch-joodse immigrant, op de Rondegat-boerderij in het Clanwilliam-district te experimenteren met de verwerking van rooibos. Vandaag geldt hij als de vader van de rooibos-industrie. Pieter Le Fras Nortier, arts en botanicus in Clanwilliam, ontdekte in 1930 hoe de zaden konden ontkiemen. Vanaf dat moment was commerciële teelt voor het eerst mogelijk. Rooibos groeide uit tot een echte industrie.

In 2019 ondertekenden de rooibos-industrie en vertegenwoordigers van de Khoi en San een historisch akkoord: het eerste industriële Access and Benefit Sharing-akkoord ter wereld. Het is een juridisch kader waarbij gemeenschappen, die eeuwenlang kennis van een plant beheerden, voortaan mee konden genieten van de commerciële opbrengst ervan.

Sindsdien betalen verwerkers een jaarlijkse heffing van 1,5% op de prijs die de boer ontvangt, voor transport en verdere verwerking (= farm gate-prijs). Dat levert de gemeenschappen structureel een substantieel bedrag op, al varieert het exacte jaarlijkse totaal met de oogst.

Erkenning door Europa

In mei 2021 kreeg rooibos als eerste Afrikaanse voedingsproduct een plaats in het EU-register van Beschermde Oorsprongsbenamingen (PDO), naast iconen als Champagne en Parmaham. Sindsdien mag de naam "rooibos" of "red bush" in de EU alleen voor producten uit het officieel afgebakende gebied in West- en Noord-Kaap gebruikt worden. Dat beschermt de Zuid-Afrikaanse boeren tegen namaak.

Cijfers en wereldmarkt

De Zuid-Afrikaanse rooibos-productie schommelt jaar na jaar tussen 13.000 en 25.000 ton, sterk afhankelijk van de hoeveelheid neerslag. Voor 2025 lag de productie op ongeveer 15.000 ton. Rooibos vindt vandaag zijn weg naar meer dan 50 landen, met Japan als grootste afnemer (33% van de totale export in 2025). Daarna volgen Duitsland, Nederland, het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk.

De oogst vindt plaats tijdens de Zuid-Afrikaanse zomer, tussen december en maart. De blaadjes worden gesneden, gekneusd, vochtig gemaakt en in stapels gelegd om te oxideren. Daarna drogen ze in de zon, waarbij de typische roodbruine kleur ontstaat.

Honeybush: de minder bekende neef

Naast rooibos kent Zuid-Afrika een tweede inheemse kruidenthee: honeybush (Cyclopia). De plant dankt zijn naam aan de honingachtige geur van de gele bloemen. Er zijn 23 erkende soorten, waarvan Cyclopia intermedia (bergtee) en Cyclopia genistoides (kustee) de meest bekende zijn.
Honeybush groeit in zowel West-Kaap als Oost-Kaap, op zanderige kustvlakten en berghellingen. De smaak is zoet, lichtjes houtig, met een natuurlijke honingtoets. Net als rooibos is honeybush cafeïnevrij.

De industrie is veel kleiner dan die van rooibos. De jaarlijkse productie blijft beperkt tot enkele honderden ton, en ongeveer 80% wordt nog steeds wild geoogst. Door die intensiteit van wilde oogst raken de planten uitgeput. Sinds de jaren 1990 wordt geleidelijk overgeschakeld op cultivatie, met steun van wetenschappelijk onderzoek door SANBI, het Zuid-Afrikaanse nationale instituut voor biodiversiteit.

Echte thee: eensector onder druk

In Zuid-Afrika groeit ook de Camellia sinensis theeplant. De productie concentreert zich in Limpopo (Magoebaskloof, Vhembe), KwaZulu-Natal (Nkandla), Oost-Kaap (Lusikisiki) en Mpumalanga. Op zijn hoogtepunt was Sapekoe, een door de staat gefinancierd theebedrijf opgericht in de jaren '60 in Magoebaskloof, één van de grootste theeproducenten van Afrika, met op piekmomenten meer dan 6.000 werknemers.

Dat verhaal is helaas al een tijdje in verval. Sapekoe sloot in 2004 en werd nooit hersteld; de voormalige theevelden zijn intussen omgevormd tot avocadoplantages. Tshivhase Tea Estate in Vhembe, één van de weinige grote plantages die na Sapekoe nog overbleven, ooit goed voor 1.700 hectare en 2.000 werknemers, is sinds 2021 grotendeels stilgevallen.

Tot slot

Het verhaal van thee in Zuid-Afrika is in essentie het verhaal van twee fynbos-planten die nergens anders ter wereld groeien. Rooibos heeft de wereld veroverd, beschermd door een Europese oorsprongsbenaming en gedragen door een industrie met internationale uitstraling. Honeybush blijft een schat in ontwikkeling: zoet, lichtjes houtig, cafeïnevrij, en anders dan alles wat je elders vindt.