Ikedoki Tea: Tamaryokucha en Kamairicha uit Nagasaki

Ikedoki Tea

Nagasaki, een Japanse prefectuur op het zuidelijke eiland Kyushu, is bij de meeste mensen bekend door de atoombom van 1945. Op vlak van thee staat de regio veel minder op de kaart. Toch was de haven van Hirado, in het huidige Nagasaki, ooit een belangrijke schakel in de vroegere theehandel tussen Japan en Europa.

Vandaag is de prefectuur goed voor minder dan 1% van de volledige Japanse theeproductie, een voetnoot naast regio's als Shizuoka en Kagoshima. Ikedoki Tea, een klein team gevestigd in het dorp Sonogi, brengt kleine, onafhankelijke theemakers uit de regio samen en vertelt hun verhaal.

Van Kyushu naar Kyoto

Thee kwam voor het eerst naar Japan via Kyushu. Rond 1191 keerde de zenmonnik Eisai terug van een pelgrimstocht uit China met theezaden op zak. Die plantte hij bij Hirado, een havenstad in het huidige Nagasaki. Pas daarna verspreidde de teelt zich verder naar Kyoto en de regio Uji, vandaag de bekendste naam onder theeliefhebbers.

Een handelspost in Hirado

Eeuwen later kreeg diezelfde haven opnieuw een rol in de theegeschiedenis, ditmaal in omgekeerde richting. In 1609 opende de Verenigde Oost-Indische Compagnie er een handelspost. Vanuit die post verscheepten de Nederlanders rond 1610 één van de eerste ladingen met thee die Europa ooit bereikte.

Historici zijn het niet eens over de precieze herkomst van die thee. Mogelijk ging het om Chinese thee die de Nederlanders eerder in Macau hadden ingekocht en via Hirado doorstuurden. Het staat wel vast dat de haven één van de knooppunten was op de route waarlangs thee zijn weg naar Europa vond.

Isolatie en heropening

Uit vrees voor groeiende christelijke en buitenlandse invloed voerde het Tokugawa-shogunaat vanaf 1639 een strikt isolationistisch beleid. Buitenlandse handel werd sterk aan banden gelegd en beperkt tot enkele geselecteerde partners. Hirado zelf verloor daarbij zijn rol: in 1641 verhuisde de Nederlandse handelspost naar Dejima, een kunstmatig eiland in de baai van Nagasaki.

Vanaf dat moment bleef Nagasaki, via Dejima, ruim twee eeuwen lang de enige plek in Japan waar nog beperkte handel met het Westen mogelijk was. Pas na de volledige heropening van het land in 1859 kwam er een einde aan dat monopolie. Nagasaki bleef desondanks relevant en werd één van de eerste havens vanwaar Japan opnieuw thee naar het buitenland exporteerde.

Een voetnoot in de Japanse theewereld

Die geschiedenis staat in schril contrast met de positie van Nagasaki vandaag. De prefectuur produceert amper 1% van alle Japanse thee, zo'n 750 ton per jaar.

De verwerkingsmethodes zijn er de voorbije decennia veranderd: tot zo'n dertig jaar geleden roosterden theeboeren in Nagasaki hun theeblaadjes doorgaans in een pan, net als elders in Japan. Daarna werd meer en meer overgeschakeld op de techniek van het stomen om de oxidatie van de theeblaadjes te stoppen. De pantechniek verdween in de meeste Japanse theestreken bijna volledig, maar bleef in Nagasaki op enkele plekken bewaard.

Sonogi, het hart van de theestreek

Sonogi, voluit Higashisonogi, ligt op de hellingen van het Tara-gebergte. Met zo'n 300 theeboeren op ongeveer vierhonderd hectare is het volgens Ikedoki de grootste theestreek van de prefectuur, goed voor ongeveer 60% van de totale productie in Nagasaki. De streek is gespecialiseerd in tamaryokucha, een gestoomde groene thee waarvan de blaadjes tijdens het rollen gekruld blijven.

Met "ocha", het gewone woord voor thee, bedoelt men in Nagasaki automatisch tamaryokucha. In de rest van Japan is dat vrijwel altijd sencha.

Saza en de kamairicha-traditie

Saza, een andere theestreek in Nagasaki, gelegen aan de voet van de berg Niradake, kent een andere traditie. Hier wordt thee verwerkt volgens de kamairicha-methode: de blaadjes worden na de pluk kort in een pan verhit in plaats van gestoomd, om de oxidatie te stoppen. Het gebruik van Kamairicha is uiterst zeldzaam geworden in Japan.

Wie is Ikedoki Tea

Ikedoki Tea werd in september 2020 opgericht door Yasuharu Matsumoto, in de streek bekend als Matsu. Hij is sinds 2004 actief in de Japanse theewereld en is een gecertificeerd theedocent (nihoncha-instructeur) en medeoprichter van zowel de Global Japanese Tea Association als de theetuin Obubu in Kyoto. In 2020 zette hij, in nauwe samenwerking met het gemeentebestuur van Higashisonogi, een nieuw model op om thee uit Nagasaki te promoten via zowel toerisme als online verkoop.

Het team ter plaatse

Sinds 2023 leidt de Nederlandse theesommelier Marjolein Raijmakers het team ter plaatse. Zij reisde eerder door China, Japan, Sri Lanka en Zuid-Korea en verbleef tijdens één van die reizen bij theeboeren in Sonogi.

Shoji Iizuka, geboren in Chiba en jarenlang actief als catalogusontwerper nabij Tokio, vervolledigt het team. Hij verhuisde enkele jaren geleden naar Higashisonogi, werkt voor de lokale toerismevereniging en begeleidt de thee-tours.

Een gedeeld theemoment

De naam Ikedoki komt uit het lokale dialect van de Omura-regio en betekent "een gedeeld theemoment", een korte pauze waarin mensen samenkomen. Die betekenis vat de missie van het team goed samen: "share a peaceful world through Japanese tea". Nagasaki is wereldwijd vooral bekend om de atoombom van 1945. Het team van Ikedoki wil de regio ook met iets anders verbinden: rust, gastvrijheid en een kopje thee als brug tussen mensen.

Een brug, geen boerderij

Concreet werkt Ikedoki op drie verschillende vlakken: een webshop met een selectie van lokale theeën, rondleidingen waarbij bezoekers velden en verwerkingsplaatsen bezoeken, en het Tea for Peace-initiatief. Onder dat laatste valt onder meer een Sonogicha-ambassadeursprogramma, opgezet met een lokale theedocent en het gemeentebestuur. Het doel is om buitenlandse taalleerkrachten in de prefectuur kennis te laten maken met de regionale thee.

In tegenstelling tot de meeste partners van Tea Kulture produceert Ikedoki zelf geen thee. Het team functioneert als schakel tussen een aantal onafhankelijke theemakers in Sonogi en Saza enerzijds, en theedrinkers wereldwijd anderzijds. Enkele van deze theeboeren zijn Ikeda Chaen en Uenohara Seichaen.

Ikeda Chaen

Ikeda Ryō leidt als vierde generatie het familiebedrijf. Toen zijn vader in 1941 besloot om aankoper te worden op de theeveiling van Ureshino, moest de familie stoppen met telen. De veilingregels laten niet toe dat aankopers tegelijkertijd ook boer zijn. Sindsdien is Ikeda Chaen gespecialiseerd in shiage, het verfijnen van thee.

Ikeda koopt aracha, ruwe onbewerkte thee, op de veiling en selecteert, sorteert en mengt die tot afgewerkte tamaryokucha, wakōcha (Japanse zwarte thee) en genmaicha. In 2023 won hij de Platinum Award op de Nihoncha Awards voor zijn Yui Tsuyuhikari tamaryokucha, een jaar later gevolgd door een Fine Product-onderscheiding voor diezelfde thee.

Uenohara Seichaen

Uenohara Kouji werkt op de hellingen van de berg Niradake in Saza, waar zijn grootvader zo'n zeventig jaar geleden een verlaten theeveld terug in werking bracht. Als derde generatie zette Uenohara de omslag naar shizensaibai verder, een vorm van natuurlijke teelt waarbij de planten enkel krijgen wat de omgeving uit zichzelf biedt. Ze maken geen gebruik van kunstmest of bestrijdingsmiddelen.

Wat Uenohara verder onderscheidt, is zijn verwerkingsmethode. Terwijl vrijwel alle Japanse thee vandaag gestoomd wordt, verhit hij zijn blaadjes na de pluk in een pan, de kamairicha-methode. Die keuze is deels toeval: in de jaren zeventig investeerde zijn familie in panverhittingsmachines, net voor de sector op grote schaal overschakelde op stoomtechnieken. Wat toen achterhaald leek, is vandaag zijn handelsmerk. Hij wil zoveel mogelijk mensen laten kennismaken met de unieke charme van kamairicha, die zo anders is dan sencha.

Tea Kulture en Ikedoki

Onze samenwerking met Ikedoki verschilt van de rechtstreekse band die we hebben met een individuele theeboerderij. Toch sluit het model aan bij waar Tea Kulture voor staat: kleine, onafhankelijke makers die op hun eigen manier kwaliteit nastreven.

Via Ikedoki brengen we de thee van Ikeda Chaen en Uenohara Seichaen naar België, twee makers die elk op hun eigen manier laten zien hoe veelzijdig een kleine theeregio als Nagasaki kan zijn.